พัทลุง เมืองแห่งขุนเขาทะลุ ที่มีพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ อย่างยาวนาน ตั้งแต่ก่อนสมัยประวัติศาสตร์ สืบเนื่องมาจนถึงสมัยประวัติศาสตร์ โดยมีชุมชนเกิดขึ้นบริเวณชายฝั่งตรงข้ามกับเกาะใหญ่ บริเวณที่ปัจจุบันเรียกกันว่าทะเลสาบสงขลา เกาะใหญ่ที่เริ่มตั้งแต่หัวเขาแดงไปจนถึงสุดเขต อ. ระโนด จ. สงขลา ต่อมาเมื่อมีการทับถมของโคลนตะกอน และทรายที่เกิดจากการกระทำ ของคลื่น และลมทำให้เกาะใหญ่ขยายขึ้น มีแผ่นดินยื่นลง ไปเชื่อมกับแผ่นดินใหญ่ของเขต อำเภอ หัวไทร จังหวัดนครศรีธรรมราช ที่อยู่ทางตอนบน จึงทำให้บริเวณด้านหลังกลายเป็นทะเลปิด ที่เรียกว่า “ทะเลสาบ”

ชุมชนที่เกิดขึ้นอยู่ภายใต้การดูแลของเมืองสทิงพระ เมืองพัทลุง เป็นเมืองเก่าเข้าใจว่ามีมาตั้งแต่สมัยศรีวิชัย คือ ในระหว่าง พ.ศ. 1200-1400 ตัวเมืองเดิมตั้งอยู่ที่หัวเขาแดง ฝั่งตรงข้ามกับเมืองสงขลาในปัจจุบัน ต่อมาย้ายมาตั้งที่บ้านบางแก้ว ซึ่งปัจจุบันยังมีชื่อตำบลๆ หนึ่งว่า โคกเมือง ซึ่งสันนิษฐานว่าเป็นที่ตั้งตัวเมืองเดิม ซึ่งในปัจจุบันขึ้นอยู่กับ อำเภอ เขาชัยสน

ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น พัทลุงมีปรากฏในพงศาวดารหลายครั้ง ดังในรัชสมัยสมเด็จพระราเมศวร ได้ส่งชาวเชียใหม่มาไว้ที่เมืองพัทลุง เมื่อปี พ.ศ. 1927 ซึ่งแสดงให้เห็นชัดว่า เมืองพัทลุงนั้นคงตั้งบ้านเมืองมั่นคงแล้ว ก่อนหน้าสมัยนั้นในปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา เมือปี พ.ศ. 2241 ปรากฏว่า พระราชบังสัน (ตะลา) เป็นผู้สำเร็จราชการเมืองพัทลุง ตั้งอยู่ที่เมืองท่าเสม็ด ซึ่งปัจจุบันตั้งอยู่ในเขต อำเภอ ชะอวด จ.นครศรีธรรมราช ต่อมาได้ทำการย้ายเมืองมาตั้งที่ตำบลควนมะพร้าว ซึ่งอยู่ในเขตอำเภอเมืองปัจจุบัน ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมาหาราช โปรดเกล้าโปรดกระหม่อม ให้ยกเมืองพัทลุงขึ้นต่อกลาโหม ในปี พ.ศ. 2335 ได้มีการย้ายตัวเมืองมาตั้งที่ปากน้ำลำปำจนถึงปี พ.ศ. 2467 จึงได้ย้ายตัวเมืองมาตั้งที่หน้าเขาชัยบุรี ซึ่งเป็นที่ตั้งตัวเมืองพัทลุงในปัจจุบัน

นับแต่สมัยอยุธยา สำนักเขาอ้อก็ปรากฏขึ้น แต่มีหลักฐานชัดแล้ว คือ ในสมัยสมเด็จบรมโกศ พ.ศ. 2284 เป็นสำนักเล่าเรียนวิทยาคม ที่สืบเนื่องมาถึงปัจจุบันนี้

คัดลอกมาจากหนังสือ เกจิเรืองนามแห่งแดนใต้ และตักศิลาแห่งไสยเวท

ข้อมูลทางบรรณานุกรมของหอสมุดแห่งชาติ